Türk milletinin kaderinde 23 Temmuz tarihi, bağımsızlık mücadelesinin temellerinin atıldığı ve millî egemenlik idealinin taçlandığı iki büyük tarihsel dönüm noktasına ev sahipliği yapmaktadır. Bu olayların ilki 1919 yılında toplanan Erzurum Kongresi, diğeri ise 1939 yılında Fransız askerlerinin bölgeden çekilmesiyle fiilen gerçekleşen Hatay'ın Anavatana katılım süreçleridir.

1. Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919)

I. Dünya Savaşı sonrasında Mondros Mütarekesi'nin ağır hükümleriyle parçalanan Osmanlı coğrafyasında, Doğu illerini Ermenistan devleti kurma emellerine karşı korumak amacıyla kurulan Vilâyat-ı Şarkiye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti Erzurum Şubesi ve Trabzon Muhafaza-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti öncülüğünde toplanmıştır (Alptekin, 2001).

Tarihsel Kesinlikler ve Süreç

• Mustafa Kemal Paşa'nın Kongreye Katılımı: Amasya Genelgesi'nden sonra askerlik görevinden (resmî sıfatından) ve askerî elbisesinden istifa eden Mustafa Kemal Paşa, Erzurum'a gelerek sivil bir vatandaş olarak kongreye delege seçilmiş ve yapılan gizli oylamayla Kongre Başkanlığına getirilmiştir (Goloğlu, 1968).

• Çalışma Süresi: 23 Temmuz Çarşamba günü açılan kongre, Cuma tatilleri hariç tutularak 14 gün sürmüş ve 7 Ağustos 1919'da sona ermiştir (Akbulut, 1999).

Alınan Temel Kararlar

1. Millî Sınırlar: "Vatan bir bütündür, parçalanamaz" ilkesiyle millî sınırların dokunulmazlığı ilk kez hukuki ve metinsel bir karara bağlanmıştır.

2. Mandaterlik ve Himaye: Her türlü yabancı mandası ve himayesi kesin olarak reddedilmiştir.

3. Geçici Hükümet: İstanbul Hükümeti'nin vatanı koruyamayacak duruma gelmesi hâlinde, geçici bir hükümet kurulacağı ve bu hükümetin üyelerinin millî kongre tarafından seçileceği kararlaştırılmıştır.

4. Temsil Heyeti: Kuvvetleri birleştirmek ve millî iradeyi hâkim kılmak amacıyla 9 kişiden oluşan bir Temsil Heyeti seçilmiş ve başkanı Mustafa Kemal Paşa tayin edilmiştir.

2. Hatay'ın Anavatana Katılması ve 23 Temmuz 1939

Lozan Barış Antlaşması'nda çözülemeyerek "Sancak Sorunu" olarak kalan İskenderun-Antakya (Hatay) bölgesi, Atatürk'ün hayatının son döneminde millî dava olarak ele aldığı en kritik dış politika meselesidir (Atabey, 1999).

Tarihsel Kesinlikler ve Süreç

• Bağımsızlık ve Meclis Kararı: Fransa'nın Suriye'ye bağımsızlık tanıması üzerine Türkiye Cumhuriyeti meseleyi Milletler Cemiyeti'ne taşıdı. Yapılan nüfus sayımları ve seçimler sonucunda kurulan Hatay Millet Meclisi, 29 Haziran 1939 tarihli oturumunda oy birliğiyle Türkiye'ye katılma kararını aldı (Gök, 2018).

• 23 Temmuz 1939'un Önemi: Türkiye ile Fransa arasında 23 Haziran 1939'da imzalanan antlaşma gereğince, Fransız askerî birlikleri ve idaresi Hatay topraklarını 23 Temmuz 1939 tarihi itibarıyla tamamen boşaltmış ve Türk Silahlı Kuvvetleri bölgeye girmiştir (Hatipoğlu, 2002). Bu tarih, Hatay'ın idari ve fiili olarak anavatana kavuştuğu gündür.

Akademik Bibliyografya ve Kaynakça

• Akbulut, D. A. (1999). Erzurum Kongresi'nin Son Günü. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (13), 41-48.

• Alptekin, C. (2001). Erzurum Kongresi. Atatürk Devrimleri Enstitüsü Dergisi, (1), 3-12.

• Atabey, F. (1999). Hatay'ın Anavatana Katılma Süreci. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 15(45).

• Gök, A. (2018). Hatay Sorunu (1939) Hakkında Bir Literatür Taraması. Euroasia Journal of Social Sciences & Humanities, 3(1), 15-28.

• Goloğlu, M. (1968). Erzurum Kongresi. Ankara: Başbakanlık Basımevi.

• Hatipoğlu, M. (2002). Hatay'ın Anavatana Katılması Sırasında Alınan Güvenlik Önlemleri. Belleten, Türk Tarih Kurumu, LXVI(246), 675-700.

• Sökmen, T. (1978). Hatay'ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.