Türk milletinin Kurtuluş Savaşı'ndaki askeri zaferini diplomatik alanda tescilleyen, yeni Türk devletinin bağımsızlığını ve egemenliğini bütün dünyaya kabul ettiren *Lozan Barış Antlaşması, 24 Temmuz 1923’te imzalanmıştır. Son yıllarda bazı çevreler tarafından "hezimet" olarak nitelendirilmeye çalışılsa da, dönemin uluslararası koşulları, masadaki tarafların hedefleri ve elde edilen diplomatik kazanımlar nesnel bir tarihsel perspektifle incelendiğinde, Lozan'ın şüphe götürmez bir **diplomatik zafer* olduğu açıkça görülmektedir.

1. Antlaşmanın Arka Planı: Sevr'den Lozan'a Giden Yol
Osmanlı İmparatorluğu'nu tamamen parçalamayı, Türk milletini Anadolu topraklarında küçük, sömürge durumunda ve askerî/ekonomik kısıtlamalara mahkûm bir devletçiliğe hapsetmeyi amaçlayan *Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)*, Türk milletinin silahlı direnişi sayesinde ölü doğmuştur.
Mustafa Kemal Paşa liderliğindeki Milli Mücadele hareketi, Sakarya ve Büyük Taarruz ile askerî başarılar elde etmiş, Mudanya Mütarekesi ile İstanbul, Doğu Trakya ve Boğazlar savaşılmaksızın kurtarılmıştır. Lozan Konferansı’na giden Türk heyeti, mağlup bir imparatorluğun artıkları olarak değil, *istiqlalini (bağımsızlığını) kanla ve bilek hakkıyla kazanmış galip bir milletin temsilcileri* olarak masaya oturmuştur.

2. Lozan'ın "Zafer" Olduğunu Kanıtlayan Temel Tarihsel Gerçeklikler

A. Kapitülasyonların Kesin Olarak Kaldırılması
Osmanlı İmparatorluğu’nu mali ve hukuki açıdan yarı sömürge haline getiren, yabancılara tanınan ayrıcalıklar silsilesi olan *kapitülasyonlar*, Lozan Antlaşması ile tarihe gömülmüştür.

 * *Tarihsel Önemi:* Ekonomik bağımsızlığın önündeki en büyük engel olan kapitülasyonların kaldırılması, yeni devletin kendi mali politikalarını ve gümrük tarifelerini belirlemesinin önünü açmıştır.

B. Misak-ı Millî Sınırları ve Toprak Bütünlüğü

 * *Kapitülasyonlar ve Borçlar:* Osmanlı’nın dış borçları (Düyûn-ı Umûmiye) adil bir paylaşıma indirgenmiş, Osmanlı’dan kopan devletler arasında paylaştırılarak Türkiye’nin omuzundaki devasa yük hafifletilmiş ve Türk lirasıyla ödenmesi sağlanmıştır.
 * *Sınırlar:* Batı Trakya dışarıda kalmış olsa da, Misak-ı Millî hedefleri doğrultusunda bugünkü Türkiye sınırları (özellikle Doğu Trakya ve Anadolu) büyük ölçüde güvence altına alınmıştır. Musul meselesi İngiltere ile yaşanan çetin anlaşmazlıklar nedeniyle geçici olarak Milletler Cemiyeti'ne bırakılmak zorunda kalınmış olsa da, Türkiye toprak bütünlüğünden taviz vermemiştir.
 * *Azınlıklar Sorunu:* Türkiye sınırları içinde yaşayan tüm gayrimüslimler *Türk vatandaşı* kabul edilmiş, dış devletlerin "azınlıkları koruma" bahanesiyle iç işlerimize karışması (Sevr’deki gibi) engellenmiştir. Türkiye ile Yunanistan arasında gerçekleştirilen Nüfus Mübadelesi ile iki ülke arasındaki kronik iç huzursuzluk kaynakları büyük ölçüde çözüme kavuşturulmuştur.

C. Boğazlar ve Ege Adaları Meselesi
 * *Boğazlar:* Başkanlığını Türk delegenin yaptığı uluslararası bir komisyon (Türkiye’nin de katılımıyla) kurulmuşsa da, 1936 *Montrö Boğazlar Sözleşmesi* ile bu komisyon da tamamen kaldırılacak ve Boğazlar üzerindeki tam egemenlik Türk devletine geçecektir; Lozan bu sürecin ilk ve en kritik basamağıdır.
 * *Adalar:* On İki Ada İtalya’ya bırakılmış, Gökçeada (İmroz) ve Bozcaada Türkiye'de kalmıştır. Yunanistan’a verilen adaların Türkiye’nin güvenliğini tehdit edecek şekilde silahlandırılmaması hükme bağlanmıştır.

3. Tarihsel Değerlendirme ve Sonuç

Lozan, her iki tarafın da her istediğini alamadığı bir "uzlaşı" metni olmakla birlikte, Türkiye Cumhuriyeti açısından *tapu senedi* niteliğindedir. İsmet İnönü liderliğindeki Türk heyeti, Karargâh-ı Umumi'de çetin diplomatik savaşlar vermiş, Lord Curzon ve diğer Batılı devlet adamlarının Türkiye'yi köşeye sıkıştırma çabalarını tavizsiz bir tutumla bertaraf etmiştir.

Mustafa Kemal Atatürk, Lozan'ın büyüklüğünü şu tarihi sözleriyle özetlemiştir:
> "Bu antlaşma, Türk milletine karşı yüzyıllardan beri hazırlanmış ve Sevr Antlaşması'yla tamamlandığı zannedilmiş büyük bir suikastın yıkılışını ifade eder. Osmanlı tarihinde benzeri görülmemiş bir siyasi zafer eseridir."

Kaynakça

 1. *Sevim Gönlübol ve Haluk Ülman, *Türk Dış Politikasının Yıllığı (1919-1923), Ankara Üniversitesi SBF Yayınları, Ankara.
 2. *Bilal N. Şimşir, *Lozan Telgrafları, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara.
 3. *Seena Oren-Magidoff, *Lozan Barış Konferansı Tutanakları ve Belgeleri, (Çeviri ve Derleme eserler), TTK.
 4. *Şevket Süreyya Aydemir, *Tek Adam: Mustafa Kemal (Cilt 3: 1922-1938), Remzi Kitabevi, İstanbul.
 5. *İlber Ortaylı, *Cumhuriyet'in İlk Yüzyılı, Kronik Kitap, İstanbul.
 6. *Erol Mütercimler, *Lozan: Dünyanın Yeniden Paylaşılması Müzakereleri, Alfa Yayınları, İstanbul.
 7. *Yahya Akyüz, *Türk Kurtuluş Savaşı ve Ayaklanmalar (Diplomatik Boyutları ile), Ankara.