Türkiye’nin 1946-1961 arası dönemi, yalnızca bir hükümet değişiminin yaşandığı sıradan bir siyasal süreç değildir. Bu dönem; Cumhuriyet’in kuruluş ideolojisinin toplumla ilişkisini, devletin halka bakışını, askerî bürokrasinin siyasal sistemdeki rolünü, din-devlet ilişkilerini, ekonomik kalkınma modellerini, basın özgürlüğünü, dış politika tercihlerini ve demokrasi kültürünün sınırlarını belirleyen tarihsel bir laboratuvar gibidir.

Bugün Türkiye’de hâlâ süren birçok siyasal tartışmanın kökleri doğrudan bu döneme uzanır. Çünkü 1946-1961 yılları arasında yaşanan olaylar yalnızca kendi dönemini değil, sonraki bütün siyasal kırılmaları da derinden etkilemiştir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Türkiye’nin temel önceliği yeni bir ulus devlet inşa etmekti. Osmanlı İmparatorluğu’nun çok uluslu yapısından çıkılmış, savaşlarla yorgun düşmüş bir toplum modern, laik ve merkeziyetçi bir devlet düzeni içerisine yerleştirilmeye çalışılmıştı. Cumhuriyet Halk Partisi yalnızca bir siyasi parti değil; aynı zamanda devletin kurucu ideolojisinin taşıyıcısıydı. Bu nedenle parti ile devlet arasındaki sınırlar çoğu zaman iç içe geçmişti.

Tek parti döneminde yapılan reformlar Türkiye’nin modernleşme süreci açısından büyük önem taşımaktadır. Harf Devrimi, Medeni Kanun, laiklik düzenlemeleri, eğitim reformları ve kadın hakları gibi alanlarda ciddi dönüşümler yaşandı. Ancak bütün bu reformlar yukarıdan aşağıya, devlet merkezli ve otoriter yöntemlerle gerçekleştirildi. Toplumun özellikle kırsal ve muhafazakâr kesimleriyle devlet arasında zaman zaman ciddi bir kültürel mesafe oluştu.

1938 sonrası dönemde İsmet İnönü yönetimindeki sistem, II. Dünya Savaşı’nın baskıcı atmosferi nedeniyle daha sert bir karakter kazandı. Türkiye savaşa girmedi ancak savaş ekonomisi toplumu büyük ölçüde yıprattı. Ekonomik kıtlıklar, yüksek vergiler, temel ihtiyaç maddelerindeki sorunlar ve devlet denetiminin artması geniş halk kesimlerinde huzursuzluk yarattı. Özellikle Varlık Vergisi uygulaması, gayrimüslim vatandaşlar üzerinde ağır ekonomik baskılar oluşturdu. Köylüler ise Toprak Mahsulleri Vergisi nedeniyle ciddi ekonomik sıkıntılar yaşadı. Bu dönemde devletin din politikaları da toplumda yoğun tartışmalara yol açtı.

Tekke ve zaviyelerin kapatılması, dini eğitimin sınırlandırılması, ezanın Türkçeleştirilmesi ve laiklik uygulamalarının sert biçimde yürütülmesi, muhafazakâr kesimlerde devletin dine müdahale ettiği düşüncesini güçlendirdi. Cumhuriyet yönetimi açısından bunlar modernleşmenin zorunlu adımlarıydı; ancak toplumun önemli bir bölümü bunu kültürel baskı olarak algıladı. Özellikle camiler konusu uzun yıllar boyunca siyasal tartışmaların merkezinde yer aldı.

Tek parti döneminde şehir planlamaları, yol genişletmeleri ve bazı imar faaliyetleri nedeniyle çeşitli camilerin yıkılması veya farklı amaçlarla kullanılması muhafazakâr hafızada derin izler bıraktı. Burada tarihsel gerçekliği abartmadan değerlendirmek gerekir. Türkiye’de sistematik bir “cami düşmanlığı politikası” yürütüldüğünü söylemek tarihsel olarak doğru değildir; ancak devletin bazı dönemlerde dini yapıları ikinci planda gören modernleşmeci yaklaşımı da ciddi toplumsal tepki üretmiştir.

1945 sonrasında dünya siyasal sistemi değişmeye başladı. II. Dünya Savaşı’nın ardından Batı bloğu demokrasi ve çok partili siyasal sistemi küresel ölçekte teşvik ediyordu. Sovyet tehdidi altında bulunan Türkiye de Batı ittifakına yaklaşabilmek için çok partili hayata geçmek zorundaydı. İşte bu atmosferde Demokrat Parti doğdu. Demokrat Parti, tek parti dönemine yönelik toplumsal tepkinin siyasal temsilcisi haline geldi. Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan tarafından kurulan parti kısa sürede Anadolu’da büyük destek kazandı.

1946 seçimleri Türkiye’nin ilk çok partili seçimiydi ancak seçim sistemi ciddi tartışmalar doğurdu. Açık oy-gizli sayım sistemi seçim güvenliği açısından büyük eleştirilere neden oldu. Demokrat Parti devlet imkanlarının CHP lehine kullanıldığını savunuyordu. Buna rağmen Demokrat Parti kısa sürede güçlü bir toplumsal muhalefet odağına dönüştü.

1950 seçimleri ise Türk demokrasi tarihinin en önemli dönüm noktalarından biridir. Demokrat Parti büyük bir seçim zaferi elde etti ve iktidar barışçıl biçimde el değiştirdi. Bu olay yalnızca Türkiye için değil, dünya siyasal tarihi açısından da önemliydi. Çünkü birçok ülkede askerî darbeler veya iç savaşlarla yaşanan iktidar değişimleri Türkiye’de sandık yoluyla gerçekleşmişti. Demokrat Parti iktidarının ilk yıllarında toplumda büyük bir rahatlama havası oluştu. Ezan yeniden Arapça okunmaya başlandı.

Dini yayınlar üzerindeki baskılar kısmen hafifledi. İmam hatip kursları açıldı. Köylüye kredi sağlandı. Tarımsal makineleşme arttı. Karayolu yatırımları genişledi. Anadolu sermayesi hareketlenmeye başladı. Ancak Demokrat Parti’nin yükselişi yalnızca ekonomik büyüme ve demokratikleşme hikâyesi değildi. Parti giderek daha merkeziyetçi bir siyasal anlayış geliştirmeye başladı. Özellikle 1954 seçimlerinden sonra elde edilen büyük çoğunluk, hükümetin muhalefete karşı daha sert davranmasına yol açtı. Bu dönemde en çok tartışılan meselelerden biri dinin siyaset üzerindeki etkisiydi. Demokrat Parti dini özgürlükleri genişletirken, laik çevreler devletin dini siyasette araçsallaştırdığı endişesine kapıldı.

İşte tam bu süreçte Ticani Tarikatı etrafında yaşanan olaylar büyük tartışmalara yol açtı. Ticaniler özellikle 1950’li yılların başında Atatürk heykellerine yönelik saldırılarla gündeme geldi. Bazı Ticani mensupları çeşitli şehirlerde Atatürk büstlerine saldırıyor, heykelleri kırıyor veya tahrip ediyordu. Bu olaylar laik çevrelerde büyük tepki yarattı.

Cumhuriyet devrimlerine yönelik tehdit algısı hızla büyüdü. Demokrat Parti hükümeti ise başlangıçta bu konuda yeterince sert davranmamakla suçlandı. Muhalefet, hükümetin dini grupları siyaseten hoş gördüğünü ileri sürüyordu. Aslında Demokrat Parti doğrudan Ticani hareketini desteklemiyordu. Hatta ilerleyen süreçte hükümet bu tür faaliyetlere karşı güvenlik önlemleri aldı. Ancak muhalefet açısından mesele yalnızca güvenlik değildi; laik Cumhuriyet düzeninin aşındırıldığı düşüncesi giderek güçleniyordu.

Bu durum CHP ile Demokrat Parti arasındaki ideolojik çatışmayı daha da sertleştirdi.

       Demokrat Parti döneminde basın meselesi de büyük kriz alanlarından biri haline geldi. İlk yıllarda görece özgür bir ortam oluşmuştu ancak zamanla hükümet eleştirilere karşı daha tahammülsüz davranmaya başladı. Muhalif gazeteciler hakkında davalar açıldı, gazeteler kapatıldı ve ekonomik baskılar uygulandı.

Devlet ilanları iktidara yakın gazetelere yönlendirilirken muhalif basın ekonomik olarak zayıflatıldı. Cumhuriyet Halk Partisi ise Demokrat Parti’yi giderek otoriterleşmekle suçluyordu. Demokrat Parti ise CHP’yi “eski vesayet düzeninin temsilcisi” olmakla itham ediyordu. İki taraf arasındaki siyasal gerilim artık yalnızca demokratik rekabet olmaktan çıkmıştı.

Demokrat Parti’nin en tartışmalı uygulamalarından biri CHP mallarına el konulmasıdır. Hükümet, CHP’nin tek parti döneminde devlet kaynaklarıyla büyük ekonomik güç kazandığını savunuyordu. Bu nedenle partinin bazı mal varlıkları hazineye devredildi. Demokrat Parti bunu “devlet ile parti ayrımının sağlanması” olarak sunarken, CHP bu kararı siyasal intikam olarak değerlendirdi. Dış politikada Demokrat Parti tamamen Batı yanlısı bir çizgi izledi.

Türkiye’nin NATO üyeliği bu dönemde gerçekleşti. Ancak NATO üyeliği sürecinde Türkiye’nin Kore Savaşı’na asker göndermesi yoğun tartışmalara neden oldu. Türkiye Kore’ye binlerce asker gönderdi. Türk askerleri ağır çatışmalara katıldı ve yüzlerce asker hayatını kaybetti. Hükümet bunu Batı ittifakına dahil olmanın stratejik gereği olarak savunuyordu. Muhalefet ise Türkiye’nin kendi ulusal çıkarlarından uzak bir savaşın parçası hâline getirildiğini ileri sürüyordu. 1950’lerin ortasında Kıbrıs meselesi Türkiye’nin en önemli dış politika sorunu haline geldi.

EOKA saldırıları ve Rum milliyetçiliğinin yükselişi Türkiye’de büyük toplumsal tepki yarattı. Demokrat Parti hükümeti başlangıçta meseleye hazırlıksız yakalanmakla eleştirildi. Bu süreçte yaşanan en büyük kırılmalardan biri 6-7 Eylül Olayları oldu. İstanbul’daki Rum vatandaşlara ait iş yerleri, evler ve ibadethaneler saldırıya uğradı. Olaylar Türkiye’nin uluslararası itibarına büyük zarar verdi. Demokrat Parti hükümeti olayları engellemekte yetersiz kalmakla suçlandı. Daha sonra olayların organizasyonu konusunda devlet içerisindeki bazı yapıların rolü olduğu yönünde ciddi tartışmalar ortaya çıktı. Ekonomik alanda ise Demokrat Parti’nin ilk yıllardaki büyüme modeli sürdürülebilir değildi. Aşırı dış borçlanma, plansız yatırımlar ve döviz sıkıntısı ekonomiyi krize sürükledi. 1958’de büyük bir devalüasyon yapıldı. Enflasyon yükseldi, hayat pahalılığı arttı ve toplumsal memnuniyetsizlik derinleşti. 1957 sonrasında siyasal ortam iyice sertleşti.

Öğrenci olayları büyüyor, üniversiteler hükümete karşı protestolar düzenliyordu. Ordu içerisindeki huzursuzluk giderek artıyordu. Demokrat Parti hükümeti ise muhalefetin darbeye zemin hazırladığını düşünüyordu. Bu süreçte kurulan Tahkikat Komisyonu Türkiye’de demokratik hukuk devleti açısından en tartışmalı uygulamalardan biri oldu. Komisyona olağanüstü yetkiler verilmişti. Muhalefet ve basın üzerinde büyük baskı oluştu. CHP bunu “sivil diktatörlük girişimi” olarak tanımlıyordu. Ve sonunda 27 Mayıs 1960 sabahı ordu yönetime el koydu.

Millî Birlik Komitesi ülke yönetimini devraldı. Demokrat Parti yöneticileri tutuklandı ve Yassıada’ya gönderildi. Yassıada duruşmaları Türk siyasal tarihinin en travmatik süreçlerinden biridir. Mahkemeler yalnızca hukuki değil, aynı zamanda psikolojik ve siyasal bir hesaplaşma atmosferinde yürütüldü. Demokrat Parti yöneticileri çok ağır suçlamalarla yargılandı.

Anayasayı ihlal, yolsuzluk, basına baskı, muhalefeti susturma gibi suçlamalar öne çıkarıldı. Mahkemelerin tarafsızlığı uzun yıllar boyunca tartışıldı. Çünkü duruşmaların büyük ölçüde darbe yönetiminin gölgesinde yürüdüğü düşünülüyordu. Sanıklar zaman zaman kamuoyu önünde küçük düşürücü muamelelere maruz kaldı. Özellikle Başbakan Adnan Menderes’in psikolojik baskı altında olduğu yönünde çok sayıda değerlendirme yapıldı. Yassıada’da görülen “Bebek Davası”, “Köpek Davası” gibi bazı dosyalar kamuoyunda alay konusu oldu.

Muhalefet bunları yolsuzluk göstergesi olarak sunarken, Demokrat Parti taraftarları mahkemelerin ciddiyetini kaybettiğini savunuyordu. Sonuçta Başbakan Adnan Menderes ile birlikte Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan idam edildi. Bu idamlar Türk toplumunda çok derin travmalar yarattı. Çünkü ilk kez halk oyuyla seçilmiş bir başbakan askerî darbe sonrasında idam edilmişti. 1961 Anayasası ise bir yandan özgürlükçü hükümler getirirken diğer yandan askerî vesayetin anayasal temelini oluşturdu. Özellikle Millî Güvenlik Kurulu gibi kurumlar askerî bürokrasinin siyaset üzerindeki etkisini kurumsallaştırdı. 1946-1961 dönemi bugün hâlâ Türkiye’nin en sert tartışma alanlarından biridir. Çünkü bu dönem ne tamamen “altın demokrasi dönemi”, ne de yalnızca “karanlık baskı dönemi” olarak açıklanabilir.

Cumhuriyet Halk Partisi’nin otoriter devletçi mirası da, Demokrat Parti’nin giderek sertleşen iktidar anlayışı da Türkiye’nin demokrasi kültüründeki kırılganlıkları göstermektedir. Türkiye’nin sağlıklı bir tarih bilinci oluşturabilmesi için bu dönemi sloganlarla değil; ekonomik krizleriyle, toplumsal dönüşümleriyle, dini tartışmalarıyla, dış politika hatalarıyla, demokratikleşme çabalarıyla, basın sansürüyle, vesayet mücadeleleriyle ve darbeye giden süreçteki bütün aktörleriyle birlikte değerlendirmesi gerekir.

Çünkü tarih yalnızca kahramanlar ve hainlerden oluşmaz; çoğu zaman çelişkiler, korkular, yanlış hesaplar ve güç mücadeleleri üzerinden şekillenir.