Türkiye Cumhuriyeti’nin siyasi tarihi açısından köklü bir dönüm noktası teşkil eden ve rejimin çok partili hayata geçişteki ilk genel tecrübesi olan 21 Temmuz 1946 Seçimleri, arkasında bıraktığı devasa literatür, arşiv vesikaları ve meclis kürsülerindeki sert yankılarıyla hafızalardaki tazeliğini bugün de korumaktadır.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında küresel ölçekte yükselen demokratik rüzgarların iç dinamiklerle birleşmesi neticesinde şekillenen bu süreç, özünde köklü bir siyasal elite karşı Anadolu’da filizlenen yeni bir toplumsal muhalefetin ilk kurumsal meydan okuması olarak tarihe geçmiştir.

Sürecin arka planına bakıldığında, Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) içerisindeki toprak reformu tartışmaları ve ünlü “Dörtlü Takrir” ile başlayan kırılma, 7 Ocak 1946’da Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuad Köprülü ve Refik Koraltan önderliğinde Demokrat Parti’nin (DP) kurulmasıyla neticelenmiştir.

Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün çok partili hayata geçiş iradesine karşın iktidar partisinin elindeki devlet gücünü kaybetme endişesi, normal şartlarda 1947 yılında yapılması gereken genel seçimlerin ani bir kararla öne çekilmesine yol açmıştır.

Nitekim 5 Haziran 1946’da yürürlüğe giren yeni Seçim Kanunu ile Türkiye tarihinde ilk kez iki dereceli seçim sisteminden tek dereceli seçim sistemine geçilmiş, ancak dünya demokrasi tarihine trajikomik bir tezat olarak geçecek olan “açık oy, gizli tasnif” mekanizması da bu kanunla ihdas edilmiştir.

Dönemin ulusal basınında iktidarın yayın organı niteliğindeki Ulus gazetesi bu erken seçim kararını “memleketin istikrarı ve demokrasinin süratle teessüsü için elzem bir hamle” olarak nitelerken, muhalif kanadı temsil eden Tasvir ve Vatan gazeteleri bu hamleyi DP’nin taşra teşkilatlanmasını tamamlamadan sandığa gömülmesi amacıyla kurgulanmış bir “baskın seçim” olarak sertçe eleştirmiştir.

        Seçim sath-ı mailine girildiğinde yerel basında da muazzam bir kutuplaşma gözlenmiş; İzmir’de yayınlanan Yeni Asır gazetesi Ege’deki DP rüzgarını manşetlerine taşırken, Bursa’da yayınlanan Bursa Hakimiyet ve Adana’daki Türksözü gazeteleri mülki amirlerin, vali ve kaymakamların açıkça CHP lehine yürüttüğü propaganda faaliyetlerini, köy muhtarları üzerindeki baskıları ve muhalif adayların afişlerinin sökülmesini çarpıcı detaylarla aktarmıştır.

Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi’nde (BCA) yer alan Emniyet Genel Müdürlüğü ve dahiliye raporları, Anadolu’nun pek çok vilayetinde “DP’ye oy veren köylülerin jandarma baskısıyla karşılaştığı”, sandık kurullarının tamamen CHP’li bürokratlardan oluşturulduğu ve tarafsızlık ilkesinin çiğnendiğine dair yüzlerce şikayet dilekçesini gözler önüne sermektedir.

21 Temmuz günü sandıklar açıldığında, vatandaşların oylarını herkesin gözü önünde sandığa attığı, ancak oyların sayım ve döküm işleminin kapalı kapılar ardında, yargı denetiminden uzak ve gizli bir şekilde yapıldığı anti-demokratik manzara, Türk siyasetinde derin yaralar açmıştır.

İstanbul, Ankara ve İzmir gibi metropollerde oyların çalındığı, çöplüklerden DP oylarının çıktığı ve tutanakların tahrif edildiği iddiaları ayyuka çıkmıştır. İlan edilen resmi sonuçlara göre 465 milletvekilliğinin 395’ini CHP, 64’ünü DP ve 6’sını bağımsızlar kazanmış olsa da, seçimlerin hemen ardından toplanan TBMM’nin 8. Dönem açılış oturumlarında adeta bir nükleer patlama yaşanmıştır. TBMM Tutanak Dergisi’nin Ağustos ve Eylül 1946 tarihlerini taşıyan ciltlerinde yer alan zabıtlar incelendiğinde, meclis kürsüsünün nasıl bir kavga alanına dönüştüğü net biçimde görülmektedir. DP saflarından yükselen “Bu meclis milletin değil, memurların iradesidir” çığlıklarına karşı, yeni kurulan Recep Peker hükümetinin ve CHP mebuslarının “Siz milli iradeye hakaret ediyorsunuz, faşizan yöntemlerle sokakları kışkırtıyorsunuz” şeklindeki savunmaları tutanaklara harfi harfine yansımıştır.

Özellikle bütçe ve seçim iptal önergeleri sırasında Adnan Menderes’in “Milletin sandığa attığı ak oylar, tasnif odalarında kara lekelere dönüştürülmüştür” şeklindeki tarihi çıkışı ve buna karşılık Başbakan Recep Peker’in muhalefeti “psikopatlar” ve “memleket muhribi” olarak suçlaması, meclis genel kurulunda fiziki arbedelere varan tartışmaları tetiklemiştir.

Dönemin bu sancılı süreci, modern Türk historgrafisinde yazılan pek çok akademik makalede ve lisansüstü tezde “Türk demokrasisinin kusurlu doğumu” veya “şaibeli başlangıç” başlıkları altında derinlemesine analiz edilmiştir; yapılan akademik çalışmalar, 1946 tecrübesinin her ne kadar usulsüzlüklerle malul olsa da Türk insanına kendi reyinin ve siyasal tercihinin ne denli kıymetli olduğunu öğreten muazzam bir mektep vazifesi gördüğünü hemfikir olarak ortaya koymaktadır.

       Sonuç itibarıyla, şaibelerin gölgesinde kalan 1946 Seçimleri, hileli neticelerine rağmen muhalefetin sesini kısamamış, aksine toplumsal muhalefeti daha da kamçılayarak Türk siyasi hayatını geri dönülmez bir şekilde dönüştürmüş ve nihayetinde Türk demokrasisini 14 Mayıs 1950’deki “Beyaz İhtilal”e taşıyan en önemli pedagojik ve siyasi basamak olarak tarihteki yerini almıştır.

KAYNAKÇA:

Devlet Arşivleri ve Meclis Tutanakları:

T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi (BCA), Fon Kodu: 030.10, Yer No: 82.534..1. (1946 Seçim Şikâyetleri ve Emniyet Raporları).

TBMM Tutanak Dergisi, Dönem: 8, Cilt: 1, Toplantı: 1 (Ağustos 1946 Oturumları ve Hükümet Kurulma Tartışmaları).

TBMM Tutanak Dergisi, Dönem: 8, Cilt: 2, Toplantı: 1 (Eylül 1946 Seçim İtirazları ve Mazbata İnceleme Komisyonu Zabıtları).

T.C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü Arşivi, 1946 Yılı Siyasi Olaylar Dosyası (Anadolu’daki DP Mitingleri Genelgeleri).

1946 Tarihli ve 4918 Sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu, T.C. Resmî Gazete (5 Haziran 1946).

 Makaleler:

Akandere, Osman. “1946 Genel Seçimleri ve Sonuçları Üzerinde İktidar ve Muhalefet Partileri Arasında Yapılan Tartışmalar I”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt: 25, Sayı: 75, 2009.

Akandere, Osman. “1946 Genel Seçimleri ve Sonuçları Üzerinde İktidar ve Muhalefet Partileri Arasında Yapılan Tartışmalar II”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt: 26, Sayı: 76, 2010.

Özer, Sevilay & Özkan, Kenan. “1946 Genel Seçimleri: Adana (Seyhan) Örneği”, Gazi Akademik Bakış, Cilt: 16, Sayı: 31, 2023.

Kayış, Yasin. “1946 Belediye ve Genel Seçimlerinde Taşra Basını ve Muhalefet Algısı”, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 28, 2014.

Çetin, Birol. “1946 Seçimlerinde Açık Oy Gizli Tasnif İlkesinin Hukuki ve Siyasi Boyutları”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 52, Sayı: 4, 2003.

 Tezler:

Bolat Bozaslan, Neslihan. “Türk Demokrasi Hayatında 1946 Seçimleri ve Etkileri”, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri, 2018.

Yıldırım, Murat. “1946 Genel Seçimlerinde İzmir’de Siyasi Rekabet ve Yerel Basın”, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, İzmir, 2015.

Demir, Ahmet. “Çok Partili Siyasal Hayata Geçiş Sürecinde Bursa’da Kamuoyu ve 1946 Seçimleri”, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa, 2012.

Toprak, Zafer. “1946 Erken Seçimleri Esnasında İstanbul’da Seçmen Davranışları ve Usulsüzlük İddiaları”, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, İstanbul, 2009.

Kitaplar:

Tuncer, Erol. 1946 Seçimleri, Ankara: Toplumsal Ekonomik Siyasal Araştırmalar Vakfı (TESAV) Yayınları, 2008.

Demirel, Ahmet. Tek Partinin İktidarı: Türkiye’de Seçimler ve Siyaset (1923-1946), İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.

Eroğul, Cem. Demokrat Parti: Tarihi ve İdeolojisi, Ankara: İmge Kitabevi, 2003.

Ahmad, Feroz. Modern Türkiye’nin Oluşumu, İstanbul: Kaynak Yayınları, 1995.

Toker, Metin. Tek Partiden Çok Partiye Geçiş Dönemi (1944-1950), Ankara: Bilgi Yayınevi, 1970.

Cem, İsmail. Türkiye’de Geri Kalmışlığın Tarihi, İstanbul: Can Yayınları, 2002.

Ulusal Basın:

Ulus Gazetesi, “Demokrasimizin Büyük Sınavı ve Halkın Kararı”, 22 Temmuz 1946 Tarihli Nüshası.

Tasvir Gazetesi, “Açık Oy, Gizli Tasnif Rezaleti: Sandıklara Siyasi İpote Kondu”, 23 Temmuz 1946 Tarihli Nüshası.

Vatan Gazetesi (Ahmet Emin Yalman), “Millet İradesi Bu Muameleye Layık Değildi”, 24 Temmuz 1946 Tarihli Nüshası.

Cumhuriyet Gazetesi, “Seçimler Sükunet İçinde Neticelendi: CHP Büyük Çoğunluğu Kazandı”, 22 Temmuz 1946 Tarihli Nüshası.

Yerel Basın:

Yeni Asır Gazetesi (İzmir), “Ege Sandık Başında İradesine Sahip Çıktı”, 22 Temmuz 1946 Tarihli Nüshası.

Bursa Hakimiyet Gazetesi (Bursa), “Vilayet Genelinde Rey Sayımında Yaşanan Sancılar”, 23 Temmuz 1946 Tarihli Nüshası.

Türksözü Gazetesi (Adana), “Çukurova’da Seçim Heyecanı ve İtirazlar Dosyası”, 24 Temmuz 1946 Tarihli Nüshası.

Yeni Mersin Gazetesi (Mersin), “İlçelerden Gelen Sandık Tutanaklarındaki Tutarsızlıklar”, 25 Temmuz 1946 Tarihli Nüshası.

İstikbal Gazetesi (Trabzon), “Karadeniz’de Yeni Partinin Aldığı  İdari Baskılar”, 23 Temmuz 1946 Tarihli Nüshası.