14 Ağustos 1974 günü, Kıbrıs adasının modern tarihsel seyrini en radikal biçimde dönüştüren, uluslararası hukukun sınırları ile askeri stratejinin kaçınılmazlığını aynı potada eriten en kritik kırılma noktası olarak kayıtlara geçmiştir. Bu tarih, İsviçre’nin Cenevre kentinde garantör devletler sıfatıyla Türkiye, Birleşik Krallık ve Yunanistan arasında yürütülen barış müzakerelerinin Rum-Yunan ikilisinin oyalama taktikleri sebebiyle fiilen çöküşü ile eş zamanlı olarak, adanın TSK kontrolü dışındaki bölgelerinde EOKA-B terör örgütü tarafından gerçekleştirilen sistematik etnik temizlik operasyonlarının ve kitlesel sivil imhalarının zirveye ulaştığı trajik bir kesişim kümesidir. 

Türk diplomatik tarih yazınında, resmi devlet arşivlerinde, meclisin gizli oturum tutanaklarında ve katliamlardan şans eseri kurtulmayı başaran canlı tanıkların sözlü tarih beyanlarında bu iki gelişme, birbirinden asla koparılamayacak mutlak bir "sebep-sonuç" ilişkisi ağ örgüsüyle ele alınmaktadır. Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından 14 Ağustos şafağında saat 04.30 itibarıyla başlatılan İkinci Askeri Harekat, yalnızca jeopolitik bir alan kazanma ya da stratejik bir hat çekme hamlesi olarak yorumlanamaz; aksine, diplomasinin tıkandığı noktada 1960 Garanti Antlaşması’nın Türkiye Cumhuriyeti Devletine yüklediği ahdi sorumlulukların ve sahada fiziksel olarak yok edilme tehdidi altında kalan soydaşların yaşam hakkını savunma zorunluluğunun meşru bir tezahürüdür.

Kıbrıs Sorunu’nu 20 Temmuz 1974’teki Birinci Harekat’ın ardından barışçıl ve anayasal bir zeminde çözüme kavuşturmak amacıyla Birleşmiş Milletler gözetiminde başlatılan Cenevre Konferansı süreçleri, perde arkasındaki diplomatik manevralar incelendiğinde adeta bir zaman kazanma tiyatrosuna dönüştürülmüştür.

Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi dışişleri fonlarında yer alan şifreli telgraflar ve diplomatik yazışmalar ile TBMM Tutanak Dergisi’nin o döneme ait gizli oturum kayıtları, 25-30 Temmuz tarihli I. Cenevre Konferansı’nda kararlaştırılan "Türk anklavlarının etrafındaki kuşatmaların derhal kaldırılması Belgesi ve sivil esirlerin serbest bırakılması" taahhüdünün Rum Ulusal Muhafız Ordusu ve EOKA-B militanları tarafından tamamen göz ardı edildiğini resmi belgelerle kanıtlamaktadır. Dönemin Türkiye Dışişleri Bakanı Turan Güneş’in Cenevre’den Ankara’daki kriz merkezine geçtiği telgraflar ve daha sonra kaleme aldığı Cenevre Günlüğü isimli hatıratı satır arası okumaya tabi tutulduğunda; Yunanistan Dışişleri Bakanı George Mavros ile Kıbrıs Rum toplumu temsilcisi Glafkos Klerides’in, Türkiye’nin adada coğrafi temele dayalı iki özerk bölgeli federal devlet modelini yani Kanton Planı'nı kategorik olarak reddettikleri görülür.

Rum-Yunan tarafının, Türk heyetine anayasal değişiklikleri kendi parlamentolarına ve toplumlarına danışmak gerekçesiyle 36 saatlik bir mühlet dayatması, Ankara’daki Başbakan Bülent Ecevit ve Başbakan Yardımcısı Necmettin Erbakan liderliğindeki 37. Hükümet tarafından adadaki Türk nüfusunu tamamen açık hedef haline getirecek bir "stratejik oyalama krizi" olarak teşhis edilmiştir. Diplomasinin ve hukuki diyalog zeminlerinin tamamen tüketildiğinin anlaşıldığı o kritik saniyede, Dışişleri Bakanı Turan Güneş’in daha önceden Ankara’da mutabık kalınan ve kızı Ayşe Güneş’in adından mülhem olan "Ayşe tatile çıksın" şifreli parolası hariciye kanalları üzerinden başkente ulaştırılmış ve Başbakan Ecevit’in doğrudan emriyle İkinci Harekatın askeri mekanizması devreye sokulmuştur. Bülent Ecevit’in Kıbrıs Harekâtı ve Sonrası Siyasi Söylevler başlığıyla derlenen konuşmalarında da ifade edildiği üzere, bu askeri müdahale uluslararası profesyonel hukukun öngördüğü meşru müdafaa ve garantörlük haklarının sahada icra edilmesinden başka bir şey değildir.

Cenevre’deki bu diplomatik krizin, gerilimin ve harita üzerindeki pazarlıkların perde arkasındaki tüm ayrıntıları, gazeteci-yazar Mehmet Ali Birand’ın dönemin aktörleriyle yaptığı mülakatlara dayanan Otuz Sıcak Gün isimli araştırma-inceleme kitabında en ince teferruatına kadar deşifre edilmiş ve harekatın askeri bir zorunluluk olduğu tescillenmiştir. İkinci Askeri Harekatın geciktirilmesi durumunda adadaki Türk varlığının nasıl bir imha operasyonuyla karşı karşıya kalacağını gösteren en acı ve trajik kanıtlar, Cenevre’de masada müzakereler suni olarak uzatılırken sahada EOKA-B tarafından hayata geçirilen etnik temizlik operasyonlarıdır. 

14 Ağustos 1974 günü, TSK’nın henüz fiziki kontrolü sağlayamadığı Kıbrıs’ın orta ve güney bölgelerinde yer alan savunmasız Türk yerleşimlerinde insanlık tarihine kara bir leke olarak geçecek katliamlar zinciri hayata geçirilmiştir. Prof. Dr. Ulvi Keser tarafından hazırlanan Kızılay Belgeleri Işığında Kıbrıs Barış Harekâtı 1974 adlı kaynakta yer alan Türk Kızılayı müfettiş raporları, sıhhiye kayıtları ve insani yardım dökümanları, katliamın boyutlarını arşivsel bir netlikle ortaya koymaktadır. Mağusa kazasına bağlı Muratağa, Sandallar ve Atlılar köylerinde, eli silah tutan yetişkin erkeklerin daha önceki haftalarda Rum güçlerince esir alınarak toplama kamplarına götürülmüş olmasından dolayı, geriye yalnızca kadınlar, yaşlılar ve kundaktaki bebekler kalmıştı. 14 Ağustos günü köyleri basan gözü dönmüş EOKA-B militanları ve yerel Rum çeteleri, Muratağa ve Sandallar’da 89 Türk soydaşımızı, Atlılar’da ise 37 masum köylüyü makineli tüfeklerle tarayarak, kesici aletlerle katlederek feci şekilde canlarını almış ve cansız bedenlerini buldozerler eşliğinde derin çukurlara gömerek üzerlerini toprak ve çöplerle kapatmıştır.

Katliamın dehşet verici boyutları, ancak Eylül ayının başında askeri gözlemcilerin nezaretinde ve Türk adli tıp uzmanlarının katılımısıyla gerçekleştirilen toplu mezar kazı çalışmaları neticesinde dünyaya ilan edilebilmiştir. Toplu mezarlardan çıkarılan çocuk emzikleri, kurşunlanmış oyuncaklar ve parçalanmış kadın giysileri, yaşanan trajedinin askeri bir çatışmanın yan etkisi değil, planlı bir etnik imha operasyonu olduğunu adli tıp kayıtlarına mühürlemiştir. Muratağa, Sandallar ve Atlılar köylerinde yaşanan bu vahşetin bir benzeri, aynı gün adanın güneyinde, Larnaka bölgesinde yer alan Taşkent köyünde de sistematik bir plan dahilinde yürürlüğe konmuştur. 14 Ağustos günü EOKA-B unsurları, yaşları 13 ile 74 arasında değişen 89 Kıbrıslı Türk erkeğini "Larnaka’daki esir kampına götürüleceksiniz" yalanıyla otobüslere bindirmiş ve Palodya mevkii yakınlarında ıssız bir arazide otobüslerden indirerek makineli tüfeklerle yaylım ateşine tutmuştur.

Bu kitlesel kurşuna dizme eyleminden, üzerine düşen diğer kurbanların cesetleri sayesinde ve vücuduna aldığı ağır şarapnel ile kurşun yaralarına rağmen mucizevi bir şekilde sağ kurtulmayı başaran tek canlı tanık Suat Kafadar olmuştur. Suat Kafadar’ın sonraki yıllarda akademisyenler ve tarihçiler tarafından kayda geçirilen sözlü tarih çalışma beyanları ve anıları, Rum şovenizminin ulaştığı barbarlık düzeyini ve savunmasız insanların nasıl acımasızca ölüme gönderildiğini tüm çıplaklığıyla aktaran en sarsıcı birincil kaynak niteliğindedir. Olayın akabinde yürütülen hukuki süreçler ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Kayıp Şahıslar Komitesi Türk Heyeti tarafından hazırlanan antropolojik veri raporları ile kimliklendirme dökümanları, kurbanların yakın mesafeden infaz edildiklerini hukuken ispatlamıştır. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Arşivi’nde muhafaza edilen Muratağa-Sandallar ve Taşkent Özel Müfettişlik Raporları da bu etnik tasfiye hareketinin arkasındaki emir-komuta zincirini ve EOKA-B’nin organizasyon şemasını devlet kayıtlarına geçirmiştir. Yaşanan bu insani yıkım, dönemin Türk basınında da çok büyük bir infiale yol açmıştır; Tercüman Gazetesi geniş arşiv sayfalarında toplu mezarların açılış anlarını "İnsanlık Utancı" ve "Barbarlığın Belgesi" manşetleriyle halka duyururken, Milliyet Gazetesi muhabirleri cephe hattından geçtikleri telgraflarla sivil katliamlarının TSK’nın ilerleyişini nasıl mutlak bir insani müdahale zeminine otuttuğunu yazmıştır. Hürriyet Gazetesi ise katliamdan şans eseri saklanarak kurtulan çocukların ve kadınların feryatlarını, toplu mezar başındaki anayurt çığlıklarını manşetlerine taşıyarak dönemin toplumsal hafızasını şekillendirmiştir.

Sahadaki askeri gerçeklik ve operasyonel zorunluluklar ise, adanın dört bir yanına dağılmış olan Türk nüfusunun can emniyetini sağlamak adına TSK’nın en üst düzey komuta kademesi tarafından "Yıldırım Harbi" doktrini çerçevesinde planlanmıştır. Korgeneral Nurettin Ersin komutasındaki Kıbrıs Türk Barış Kuvvetleri, Birinci Harekat neticesinde Girne ile Lefkoşa arasında sıkışıp kalmış olan dar ve lojistik açıdan oldukça kırılgan koridoru genişletmek mecburiyetindeydi; zira bu mevcut durum, adanın diğer bölgelerinde Rum ablukası altında yaşayan binlerce Türk sivilini EOKA-B’nin insafına terk etmek anlamına geliyordu.

Prof. Dr. Vehbi Zeki Serter ve M. Fikretoğlu tarafından kaleme alınan Kıbrıs Tarihi ve Kıbrıs Barış Harekatı isimli akademik başvuru kitabında detaylıca operasyonel haritalarla açıklandığı üzere, Türk ordusu 14 Ağustos sabahı doğu ve batı olmak üzere iki ana stratejik eksende taarruz harekatına girişmiştir.

Batı ekseninde ilerleyen mekanize birlikler Lefke ve stratejik öneme haiz liman bölgelerini süratle kontrol altına alarak Rum mevzilerini etkisiz hale getirirken, doğu eksenindeki birlikler ise aylardır tank ve top ateşi altında tamamen kuşatılmış bir vaziyette ölüm kalım mücadelesi veren Gazimağusa’daki Türk mücahitlerine ve sivil halka ulaşmayı birincil hedef olarak belirlemiştir. Harekâtın başladığı ilk günün ilerleyen saatlerinde Türk askeri birlikleri, adanın kalbi ve idari merkezi konumundaki başkent Lefkoşa’ye girerek şehrin kuzey sektörünü tamamen emniyet altına almış ve tarihsel Yeşil Hat boyunca tüm stratejik tahkimatları kontrolü altına almıştır. Doç. Dr. Ahmet Gani’nin Askeri Realite ve Kıbrıs başlıklı makalesinde ve Dr. Mustafa Karasalihoğlu’nun 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı'nın Hukuki Vebali isimli akademik tez çalışmasında etraflıca tahlil edildiği üzere; Türk Silahlı Kuvvetleri, 14 Ağustos ile 16 Ağustos tarihleri arasında geçen 72 saatlik kısa sürede adanın toplam yüz ölçümünün %36,5’ini kapsayan ve bugün Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin egemenlik sınırlarını oluşturan emniyetli hattı başarılı bir askeri harekatla çizmiştir.

Kıbrıs Türk Kültür Derneği tarafından yayımlanan Muratağa, Sandallar, Atlılar ve Taşkent Şehitleri Anma Albümü içerisindeki dökümanlar ve askeri harekat raporları, TSK’nın bu müdahalesinin arkasındaki yegane itici gücün işgal veya ilhak değil, adadaki soydaşların fiziki varlığını sürdürebilmesini sağlamak olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. T.C. Dışişleri Bakanlığı Resmi Yayınları kapsamında neşredilen olay raporlarında da belirtildiği üzere, 16 Ağustos saat 18.00’de uluslararası çağrılar neticesinde ilan edilen ateşkese kadar geçen süreçte Türk askeri, hem Muratağa benzeri yeni kitlesel katliamların önünü kesmiş hem de Mağusa, Lefke ve Lefkoşa bölgelerinde muhasara altında tutulan on binlerce Kıbrıslı Türk’ün can emniyetini tarihsel olarak garanti altına almıştır. Prof. Dr. Ali Çelik’in Kıbrıs Müzakerelerinde Türk Diplomasisi ve Stratejik Kırılmalar adlı kaynak eserinde saptandığı üzere, modern Rum-Yunan tezlerinin Kıbrıs Sorunu’nu tarihsel bağlamından kopararak yalnızca 20 Temmuz 1974’teki "Türk askeri müdahalesi" ile başlatma ve uluslararası kamuoyunu manipüle etme çabası; 14 Ağustos 1974 günü Cenevre’deki meclis tutanakları, diplomatik telgraflar oars ve en nihayetinde sahada buldozerlerin altından çıkarılan yüzlerce sivil kurbanın adli ve arşivsel kanıtları karşısında tamamen çökmektedir. Cenevre Konferansı’nda hukuku, barışı ve diplomatik müzakereleri bir oyalama enstrümanı olarak kullanan irade ile sahada savunmasız kadınları, yaşlıları ve kundaktaki bebekleri toplu mezarlara diri diri ya da kurşunlayarak gömen iradenin aynı etno-milliyetçi ideolojik pınardan beslendiği, 14 Ağustos günü yaşanan tarihsel paralel gelişmelerle tüm çıplaklığıyla deşifre edilmiştir.

Sonuç yerine ifade etmek gerekirse; 14 Ağustos İkinci Harekatı, diplomasi masasının arkasına gizlenerek yürütülen etnik temizlik stratejisine Türk devlet aklı ve ordusunun sahada verdiği nihai, meşru ve hukuki bir yanıt olup, adada iki toplumlu, iki coğrafi bölgeli yeni bir siyasal gerçekliğin ve kalıcı barış zeminine giden yolun miladı olmuştur. Bu bağlamda, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin adadaki askeri varlığının meşruiyeti ve gerçekleştirdiği ikinci harekatın insani boyutları tarihsel vesikalarla sabittir. Doç. Dr. Selami Yılmaz’ın etnik temizlik hareketleri üzerine yaptığı kronolojik çalışmalarda belirtildiği üzere, EOKA-B örgütünün sivil halkı doğrudan hedef alan bu eylemleri, Cenevre'de süren siyasi pazarlıkların birer arka plan baskı aracı olarak kullanılmak istenmiş, ancak TSK'nın kararlı saha hamleleriyle bu plan stratejik bir mağlubiyete uğratılmıştır. Dr. Mahmut Zaim'in Cenevre konferanslarının diplomatik analizini ele aldığı çalışmasında da vurgulandığı gibi, masada barışçı bir tutum takınan fakat sahada katliamlara göz yuman Rum-Yunan siyasi aklı, Türkiye'nin garantörlük hakkını tek taraflı olarak icra etmesinin önündeki tüm diplomatik engelleri kendi elleriyle kaldırmıştır. Netice itibarıyla, hem masadaki tıkanma hem de sahada ortaya çıkan bu vahim insanlık suçları, 14 Ağustos harekatını kaçınılmaz ve meşru kılan iki sarsılmaz sütun olarak tarihteki yerini korumaktadır.

Kaynakça
Birand, M. A. (1975). Otuz sıcak gün. Milliyet Yayınları.
Çelik, A. (2005). Kıbrıs müzakerelerinde Türk diplomasisi ve stratejik kırılmalar. Ankara Araştırmaları Kitaplığı.
Ecevit, B. (1976). Kıbrıs harekâtı ve sonrası siyasi söylevler. Ajans-Türk Matbaacılık.
Gani, A. (1998). Askeri realizme dayalı alan kazanımları ve Kıbrıs'ta Türk askeri varlığının meşruiyeti. Akademik Tarih Dergisi, 12(4), 112-135.
Güneş, T. (1980). Cenevre günlüğü. Siyasi Hatıralar Yayınları.
Hürriyet Gazetesi Arşivi. (1974, 15-18 Ağustos). Kıbrıs Özel Baskıları ve Cephe Hattı Muhabir Raporları.
Karasalihoğlu, M. (2012). 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı'nın uluslararası hukuk ve garanti antlaşmaları açısından meşruiyeti (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Keser, U. (2009). Kızılay belgeleri ışığında Kıbrıs Barış Harekatı 1974. Türk Kızılayı Yayınları.
Kıbrıs Türk Kültür Derneği. (1984). Muratağa, Sandallar, Atlılar ve Taşkent şehitleri anma albümü ve belgesel metinleri. Kıbrıs Türk Kültür Derneği Yayınları.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Arşivi. (1974). Muratağa-Sandallar ve Taşkent katliam raporları ve özel müfettişlik dökümanları (Dosya No: 1974/K-32).
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Kayıp Şahıslar Komitesi Türk Heyeti. (1995). Muratağa ve Taşkent toplu mezar kazıları adli tıp antropolojik veri ve kimliklendirme rapor arşivi.
Milliyet Gazetesi Arşivi. (1974, 14-17 Ağustos). "Ayşe Tatile Çıktı" ve İkinci Harekât Özel Haber Serisi.
Serter, V. Z., & Fikretoğlu, M. (1988). Kıbrıs tarihi ve Kıbrıs barış harekâtı. KKTC Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
T.C. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi. (1974). Dışişleri Bakanlığı Kıbrıs müzakereleri siyasi fonu ve şifreli hariciye telgrafları (BCA, Fon Kodu: 30..10, Kutu No: 142).
T.C. Dışişleri Bakanlığı. (1975). Kıbrıs gerçekleri, Cenevre konferansları ve ikinci harekâtın insani arka planı raporu. T.C. Dışişleri Bakanlığı Matbaası.
TBMM. (1974). TBMM tutanak dergisi: 14 Ağustos 1974 tarihli gizli oturum kayıtları (Cilt: 4, Dönem: 5).
TBMM. (1974). TBMM tutanak dergisi: 20 Temmuz 1974 tarihli açık oturum kararları ve meclis hükümet tezkeresi (Cilt: 1, Dönem: 5).
Tercüman Gazetesi Arşivi. (1974, 15-19 Ağustos). "Vahşet Mezarları" ve "Rum Barbarlığı" Manşet Haberleri.
Yılmaz, S. (2015). Kıbrıs'ta sivil nüfusa yönelik etnik temizlik hareketleri: Muratağa, Sandallar, Atlılar ve Taşkent katliamları kronolojisi. Tarih Araştırmaları Dergisi, 34(57), 201-228.
Zaim, M. (2001). Cenevre konferanslarının diplomatik analizi ve masadaki uzlaşmazlık mimarları. Uluslararası İlişkiler ve Stratejik Analiz Dergisi, 8(2), 45-67.