Ulusların kolektif hafızası, geçmişin nesnel bir dökümünden ziyade, bugünün siyasi ihtiyaçlarına ve ideolojik yönelimlerine göre şekillendirilen  bir kurgudur. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucu anlatısı olan Milli Mücadele, cephede askeri olarak kazanıldıktan sonra, asıl büyük savaşını meşruiyet ve kimlik inşası alanında, yani resmi devlet kurumlarının nizamnamelerinde, meclis zabıtlarında, müfredat programlarında ve gazete sayfalarında vermiştir.

Cumhuriyet’in iki kritik dönüm noktası olan İsmet İnönü’nün “Milli Şef” dönemi ile Adnan Menderes’in Demokrat Parti iktidarı, Anadolu’nun bu varoluş mücadelesini sadece entelektüel sahada değil; doğrudan Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi kararnamelerinde, Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu kararlarında, Meclis kürsülerindeki sert tartışmalarda ve dönemin basınına uygulanan resmi yönergelerle dönüştürmüştür. Erken Cumhuriyet’in merkeziyetçi, rasyonel ve kurucu kadro odaklı kurumsal tarih tezi, 1950’lerin popülist, taşralı ve geleneksel değerlerle barışık muhafazakar atmosferinde devlet mekanizmaları eliyle yeniden inşa edilmiştir.

İsmet İnönü’nün cumhurbaşkanlığı yılları, İkinci Dünya Savaşı’nın ağır gölgesinde, rejimi ve iç cepheyi koruma refleksinin zirveye ulaştığı bir evreyi temsil eder. Bu dönemde devletin resmi tarih politikasındaki köklü değişim, Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi kataloglarında yer alan Bakanlar Kurulu kararnamelerine ve Milli Eğitim Bakanlığı’nın genelgelerine doğrudan yansımıştır. Nitekim 1939 yılındaki Birinci Milli Eğitim Şurası kararları doğrultusunda, Atatürk döneminin antropolojik ve Orta Asya odaklı radikal Türk Tarih Tezi esnetilmiş; Batı dünyasıyla entegrasyonu hedefleyen Hümanist bir tarih çizgisi resmen benimsenmiştir.

Bu doğrultuda yürürlüğe giren Talim ve Terbiye Kurulu kararlarıyla, liseler için hazırlatılan Resmi Tarih IV ve Tarih Hulasa El Kitabı gibi ders kitaplarında Milli Mücadele anlatısı, kurumsal bir devletleşme süreci ve düzenli ordunun mutlak başarısı olarak sınırlandırılmıştır. İnönü dönemi devlet aklı, yakın tarihin tek bir resmi kanaldan öğretilmesini bir güvenlik meselesi olarak görmüştür; nitekim meclis kayıtlarında, İnönü’nün meclis açılış nutkunda İnkılap Tarihi derslerinin tek merkezden ve kurumsal bir disiplinle okutulması gerektiği yönündeki devlet iradesi açıkça görülür.

Dönemin resmi yayın organı olan Ulus gazetesi ile yarı resmi nitelikteki Cumhuriyet gazetesinin 1940-1946 yılları arasındaki nüshalarında, özellikle İnönü Zaferleri yıldönümü manşetlerinde Milli Mücadele, Mustafa Kemal Atatürk’ün mutlak önderliği tescil edilerek ancak Garp Cephesi Komutanı İsmet Paşa’nın askeri dehası ve düzenli ordunun disiplini üzerinden halka sunulmuştur. Bu dönemin tarih kitaplarında ve gazete haberlerinde, Kuva-yı Milliye’nin düzensiz, yerel ve merkezden bağımsız hareket eden ilk dönemi ile Meclis içindeki sert muhalefet akımları, devlet otoritesini zaafa uğratmamak adına müfredat dışı bırakılmış, adeta tarih sahnesinden gizlenmiştir.

Demokrat Parti’nin “Yeter! Söz Milletindir” sloganıyla iktidara gelmesi, devletin arşiv belgelerine, meclis kanun nizamnamelerine ve gazete sütunlarına da yansıyan, bürokratik tarih anlatısından popülist-muhafazakar bir söyleme geçişin miladı olmuştur. Adnan Menderes yönetiminin tarih eğitimindeki ilk yapısal müdahalesi, Maarif Vekaleti ve Talim Terbiye Kurulu kararlarıyla liselerin dört yıla çıkarılması ve tarih ders programlarının yeniden yazılması kararı olmuştur. Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi belgelerinde izi sürülebilen bu yeni müfredat düzenlemelerinde, Milli Mücadele’nin toplumsal ve sivil tabanı bilinçli bir biçimde genişletilmiştir.

Dönemin iktidar yanlısı Zafer ve Havadis gazetelerinin yayınlarında ve cephe anısı tefrikalarında, İsmet İnönü’yü simgeleyen Garp Cephesi ve kurumsal düzenli ordu vurgusu sistematik olarak arka plana itilmiştir. Buna karşılık; yerel efeler, zeybekler, güney cephesindeki sivil çeteler ve Anadolu kasabalarındaki dindar müftülerin başlattığı sivil direniş hikayeleri ön plana çıkarılmıştır. Menderes hükümeti, Atatürk’ün tarihsel mirasını muhalefetin elinden almak ve kendi meşruiyetini kurmak adına meclis kayıtlarına geçen büyük kavgalar neticesinde 5816 sayılı “Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun”u kabul etmiştir. Ancak devlet politikası haline gelen bu kanunla Atatürk tek ve alternatifsiz milli kahraman olarak bizzat Demokrat Parti eliyle yüceltilirken, hemen altındaki kurucu kadronun, özellikle de İnönü’nün tarihsel rolü aşındırılmıştır.

Meclis bütçe ve maarif görüşmelerinde hükümet milletvekillerinin, yakın tarihin tek parti zihniyetinin tekeli ve sansürü altında yazıldığına dair sert eleştirileri meclis zabıtlarına geçmiştir. Bu dönemde devlet matbaalarında basılan tarih kitaplarında ve Milli Mücadele anlatılarında, Kurtuluş Savaşı’nın sadece dış düşmana karşı değil, aynı zamanda halkın geleneksel değerlerine yabancılaşmış bürokratik mekanizmalara karşı da verilmiş bir milli irade mücadelesi olduğu alt metni işlenmiştir. Birinci Meclis’in çok sesli, dindar ve yerel çehresi, Demokrat Parti’nin kendi meclis çoğunlukçuluğuna referans veren bir tarihsel meşruiyet zeminine dönüştürülmüştür.

Sonuç olarak; İsmet İnönü dönemi Milli Mücadele’yi kurumsal devlet aklının, düzenli ordunun ve aydınlanmacı elitlerin bir zaferi olarak devlet arşivlerine tescil ederken; Adnan Menderes dönemi aynı savaşı Anadolu toprağının, yerel kuva-yı milliyecilerin, dindar halkın ve bürokrasiye karşı duran sivil iradenin destanına dönüştürmüştür.

Her iki dönem de resmi müfredat programlarını, meclis kürsülerini, gazete manşetlerini ve devletin arşiv gücünü kendi siyasi meşruiyet alanlarını tahkim etmek amacıyla birer ideolojik aygıt olarak kullanmıştır. Türkiye’de yakın tarih anlatımı, hiçbir zaman sadece geçmişte yaşanan nesnel olaylar dizisinden ibaret kalmamış, her daim bugünün siyasi mücadelelerini, iktidar ilişkilerini ve toplumsal hafızasını şekillendiren en güçlü cephe olarak işlev görmüştür.

Kaynakça

Akşin, S. (2007). Kısa Türkiye tarihi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Bora, T. (2016). Türk sağının üç hali: Milliyetçilik, muhafazakârlık, İslâmcılık. İletişim Yayınları.

Çakır, G. (2021). Milli Şef dönemi ulusal basında İnönü zaferlerinin yıldönümleri (1938-1950). Atatürk Yolu Dergisi, (68), 75-102.

Eroğul, C. (2019). Demokrat Parti: Tarihi ve ideolojisi. Yordam Kitap.

Gencer, M. (2017). İnönü döneminde resmî tarih yazımına yönelik yeni yaklaşımlar. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 12(24), 85-110.

Karaosmanoğlu, Y. K. (2016). Politikada 45 yıl. İletişim Yayınları.

Kırımioğlu, E. (2021). 1923-1960 yılları arasında okutulan lise tarih ders kitaplarında Hz. Muhammed dönemi İslam tarihi anlatımı. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (50), 115-138.

Maarif Vekâleti. (1942). Tarih IV: Türkiye Cumhuriyeti. Maarif Matbaası.

Maarif Vekâleti. (1953). Lise tarih müfredat programı ve ders dağılım esasları. Millî Eğitim Basımevi.

Özcan, F. A. (2011). Milli Mücadele’de Küçük Menderes Havzası (1919-1923) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aydın.

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1941). TBMM zabıt ceridesi (Dönem 6, Cilt 20). TBMM Matbaası.

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1951). TBMM tutanak dergisi (Dönem 9, Cilt 7). TBMM Matbaası.

Yıldırım, E. E. (2017). İnönü döneminde tarih ve eğitim. Çizgi Kitabevi.

Yılmaz, H. (2013). İsmet İnönü ve Adnan Menderes dönemi dil ve tarih politikaları (1938-1960) (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırşehir.