Bir çocuğa sevdiği çizgi film karakterlerini sorun.

Büyük ihtimalle size hiç düşünmeden birkaç isim sayacaktır. Hatta o karakterlerin kıyafetlerini, güçlerini, arkadaşlarını, yaşadıkları dünyayı ve söyledikleri sözleri bile anlatabilir.

Sonra başka bir soru sorun:

“Kendi kültüründen kaç kahraman tanıyorsun?”

İşte burada cevapların sayısı azalmaya başlıyor.

Beni düşündüren tam olarak bu.

Çocuklarımızın başka kültürleri tanıması değil mesele. Aksine dünyayı tanımaları, farklı coğrafyalara ve kültürlere açık yetişmeleri son derece kıymetli.

Fakat bir çocuk dünyanın öbür ucunda üretilmiş bir karakterin hikâyesini bütün ayrıntılarıyla biliyor da kendi kültüründeki bir motifin, masalın, sanatın ya da kahramanın hikâyesiyle hiç karşılaşmıyorsa burada üzerinde düşünmemiz gereken bir boşluk var.

Çünkü çocukluk hafızası artık yalnızca evde, sokakta ve okulda oluşmuyor.

Bir ekranın karşısında da oluşuyor.

İzlenen her animasyon, oynanan her oyun, dinlenen her hikâye ve tekrar tekrar karşılaşılan her karakter o hafızaya küçük bir iz bırakıyor.

Üstelik bugün çocuklar dijital dünyayla geçmiş kuşaklardan çok daha erken tanışıyor.

Bu nedenle artık kültürel aktarımı konuşurken ekranı dışarıda bırakamayız.

Asıl mesele çocukların ekranla karşılaşması kadar, o ekranın içinde neyle karşılaştıklarıdır.

Peki o ekranın içinde biz ne kadar varız?

Masallarımız nerede?

Motiflerimiz nerede?

Geleneksel sanatlarımız nerede?

Anadolu’nun, Türk dünyasının, yüzyıllardır anlatılan hikâyelerin çocuklara göre yeniden kurulmuş dijital dünyaları nerede?

Belki de asıl sorumuz şu olmalı:

Çocuklarımızın dijital hafızasını kim oluşturuyor?

Çünkü hafıza biraz da tekrarlarla oluşur.

Bir çocuk aynı karakteri onlarca kez görüyorsa ona yakınlık hisseder. Hikâyesini bilir, sembollerini tanır ve zamanla o dünyanın diline aşina olur.

Kültürel aidiyet açısından düşündüğümüzde burada çok önemli bir gerçek karşımıza çıkıyor:

Çocuğun kendi kültürüne yakınlık hissedebilmesi için önce onunla karşılaşması gerekir.

Tanımadığı bir şeyi sevmesini, anlamasını ve geleceğe taşımasını bekleyemeyiz.

Bir kilim motifinin ardında bir hikâye olduğunu bilmiyorsa o motif onun için yalnızca geometrik bir şekildir.

Bir minyatürün içindeki dünyayı hiç keşfetmediyse onun için eski bir resimdir.

Çininin, ebrunun ya da tezhibin çocukların hayal dünyasına girebilecek hikâyelere dönüşebileceğini hiç görmediyse bunları yalnızca geçmişte yapılmış sanatlar olarak algılayabilir.

Oysa bütün bunların içinde muazzam bir anlatı dünyası bulunuyor.

Sorun, hikâyemizin olmaması değil.

Belki de sorun, hikâyelerimizi bugünün çocuklarının bulunduğu yerlere yeterince taşıyamamamız.

Bugünün çocuğu dijital dünyada yaşıyorsa kültürel mirasın da o dünyanın kapısını çalması gerekiyor.

Ama burada önemli bir ayrım yapmak istiyorum.

Kültürü dijitale taşımak, eski bir motifi ekrana koymak değildir.

Bir çocuğun ilgisini çekebilecek hikâyeler, karakterler ve yeni anlatım biçimleri üretmek gerekir.

Çocuk bir kilim motifinin anlamını yalnızca dinlemek yerine onun hikâyesinin kahramanı olabilir.

Bir minyatürün içine girip orada bir macera yaşayabilir.

Bir ebru teknesindeki renkler bir animasyonun başlangıcına dönüşebilir.

Türk dünyasının ortak motifleri, farklı coğrafyalarda yaşayan çocukları aynı hikâyenin içinde buluşturabilir.

İşte o zaman dijitalleşme kültürel miras için bir tehdit değil, çok büyük bir fırsata dönüşebilir.

Üstelik artık elimizde geçmişte sahip olmadığımız araçlar var.

Yapay zekâ birkaç yıl öncesine kadar yalnızca teknoloji dünyasının konusu gibi görünürken bugün görsel üretimden animasyona, sesten hikâye anlatımına kadar pek çok alanı dönüştürüyor.

Bu dönüşümün çocuk içeriklerini de değiştireceği açık.

Fakat burada beni asıl ilgilendiren yapay zekânın ne kadar güçlü olduğu değil.

Biz ona ne anlatacağız?

Çünkü teknoloji kendi başına kültür üretmez.

Onu besleyen insanların hafızasını çoğaltır.

Eğer biz kendi masallarımızı, motiflerimizi, sanatlarımızı ve hikâyelerimizi yeni dünyanın araçlarıyla yeniden anlatmazsak çocukların dijital dünyasında oluşan boşluğu başkalarının hikâyeleri dolduracaktır.

Bunun çözümü başka kültürlere kapıları kapatmak değildir.

Tam tersine…

Ben çocuklarımızın dünyayı tanımasını istiyorum.

Ama dünyaya bakarken nereden baktığını da bilmesini istiyorum.

Bir Kazak çocuğuyla ortak bir motifte buluşabilmesini, Kırgızistan’dan bir hikâyede kendisinden bir iz görebilmesini, Özbekistan’daki bir desenle Anadolu’daki bir desen arasındaki akrabalığı fark edebilmesini istiyorum.

Çünkü dijital dünya yalnızca kültürleri birbirine benzeten bir alan olmak zorunda değil.

Doğru kullanıldığında birbirini yeniden keşfetmenin de alanı olabilir.

Belki gelecekte çocuklarımız bir motifin hangi ülkeye ait olduğunu tartışmak yerine onun farklı coğrafyalardaki hikâyelerini birlikte keşfedecek.

Belki yapay zekâyla kendi masallarını canlandıracaklar.

Belki bugün sandıklarda, müzelerde ya da eski kitapların sayfalarında gördüğümüz desenler onların ekranlarında yeniden hayat bulacak.

Bütün bunlar mümkün.

Ama önce bizim bir karar vermemiz gerekiyor.

Çocuklarımızın dijital dünyasını yalnızca tüketilecek içeriklerle mi dolduracağız, yoksa kendi hikâyelerimizi de o dünyanın içine taşıyacak mıyız?

Çünkü çocuklukta tekrar tekrar karşılaşılan hikâyeler zamanla hatıraya, hatıralar aidiyete, aidiyet ise kimliğin bir parçasına dönüşür.

Bu nedenle bugün kültürel miras meselesi artık yalnızca “Geçmişimizi nasıl koruyacağız?” sorusundan ibaret değildir.

Yeni bir sorumuz daha var:

Geleceğin dijital hafızasında bizden ne kalacak?

Belki yıllar sonra çocuklarımız bugün kullandıkları uygulamaları, izledikleri videoları ve ellerindeki cihazları hatırlamayacak.

Ama o ekranlarda karşılaştıkları hikâyelerin bıraktığı duyguyu hatırlayacaklar.

İşte bu yüzden çocuklarımızın ekranında kendi medeniyetimizin de bir hikâyesi olmalı.

Dünyayı tanısınlar.

Dünyanın bütün hikâyelerini dinlesinler.

Ama kendi hikâyelerini de unutmasınlar.

Çünkü mesele çocuklarımızın hangi ekrana baktığı değil.

O ekrana baktıklarında kendilerinden bir şey görüp göremedikleridir.