27 Mayıs 1960 Askeri Müdahalesinin ardından iktidarı devralan Milli Birlik Komitesi (MBK), devrik iktidar kadrolarını yargılamak üzere 12 Haziran 1960 tarihli ve 1 sayılı Kanun’a dayanan Yüksek Adalet Divanı ile Yüksek Soruşturma Kurulu’ndan oluşan istisnaî bir yargı teşkilatı kurmuş; Divanın kararları kuruluşundan itibaren kesin ve temyiz edilemez kabul edilmiştir (Gökçen & Ünal, 2022). Bu teşkilatlanmanın en tartışmalı yönü, ceza yargılamasının doğal hakim ilkesi ve kanunların geriye yürümezliği ilkeleriyle çelişmesidir: Mahkeme suç iddiasından sonra kurulmuş, hâkimleri aynı süreçte atanmış; 1924 Anayasası’nın Cumhurbaşkanının yalnızca vatana ihanet suçlamasıyla yargılanabileceğini öngören 41. Maddesi ile Türk Ceza Kanunu’nun altmış beş yaşından büyüklere idam cezası verilemeyeceğini düzenleyen 56. Maddesi dâhil 53 madde yürürlükten kaldırılmıştır (Gökçen & Ünal, 2022; Kaya, 2023).

14 Ekim 1960’ta Yassıada’da başlayan ve on bir ayı aşkın süren yargılamalar, 592 sanığı kapsayan 19 dosya üzerinden 15 Eylül 1961’de karara bağlanmış; 15 sanık idama, 31 sanık müebbet hapse, 418 sanık çeşitli hapis cezalarına mahkûm edilirken 123 sanık hakkında beraat kararı verilmiştir (Topçu & Topçu, 2018; Yıldırmaz, 2025; bkz. “Adnan Menderes’i idama götüren süreç”, 2020). Divanın kararlarının infazı MBK’nın tasdik yetkisine bağlanmıştı: Komite, 15 Eylül 1961 günü saat 18.00’de Ankara’da toplanmış; Cemal Gürsel’in açtığı oturumda idam cezalarının infazı lehine dokuz aleyhte oya karşılık on üç oy kullanılmış, Gürsel’in kendisi aleyhte oy vermiştir (Toker, 1990). Süreçte eski Cumhurbaşkanı İsmet İnönü’nün 13 Eylül 1961 tarihli, “siyasi suçlardan dolayı ölüm cezası bugün dünyada kalmamış gibidir” tespitini içeren mektubunun Komite üyelerine doğrudan okutulmayarak masaya bırakılması, yargısal kararın siyasal iktidar nezdinde nasıl ele alındığının kayda değer bir tanıklığıdır (Toker, 1990).

Kararın açıklandığı sabah, saat dört sıralarında Adnan Menderes’in çok sayıda uyku hapı alarak intihara kalkışması infaz takvimini değiştirmiştir; dönemin basını bu olayı “Evvelki gece sabaha karşı uykuya dalan Menderes dün uyanmadı. Doktorlar Menderes’in durumuna teşhis koyamadılar” ifadesiyle aktarmıştır (“M.B.K. 3 idamı tasdik etti”, 1961). Fatin Rüştü Zorlu ile Hasan Polatkan’ın cezaları 16 Eylül 1961’de sabaha karşı İmralı’da infaz edilmiş; Menderes’in infazı ise sıhhi muayene ve rapor süreci sonrasına, 17 Eylül 1961’e kalmıştır (Topçu & Topçu, 2018; “2 Menderes aides hanged in Turkey”, 1961). Bu gecikme, dış basında “infazı ertelendi” (“execution delayed”) biçiminde açıkça belgelenmiştir (“2 Menderes aides hanged in Turkey”, 1961); buna karşılık ulusal basında aynı bilgi, sıhhat raporuna ilişkin alt manşet düzeyinde ve daha temkinli bir dille verilmiştir (“Zorlu ve Polatkan idam edildi”, 1961).

Dönemin ulusal basını bu evreyi günü gününe manşetleriyle belgelemekle birlikte, askerî yönetim koşullarında yayını yaptığından bağımsızlığı ve tarafsızlığı bakımından ciddi soru işaretleri taşımaktadır (Çelik, t.y.; Yıldırmaz, 2025). Karar anında ulusal gazetelerin manşet dili bu iklimin yansımasıdır: 15 Eylül 1961 tarihli Milliyet “KARAR GÜNÜ” (“Karar Günü”, 1961), 16 Eylül tarihli Cumhuriyet “M.B.K. 3 İDAMI TASDİK ETTİ” manşeti altında tasdik kararını resmi bildiri diliyle vermiş (“M.B.K. 3 idamı tasdik etti”, 1961), aynı günün Milliyet’i ise “KOMİTE 12 İDAMI HAPSE ÇEVİRDİ” başlığını kullanmıştır (“Komite 12 idamı hapse çevirdi”, 1961). İnfaz sabahında Akşam “ASILDI” (“Asıldı”, 1961), Milliyet “ZORLU ve POLATKAN İDAM EDİLDİ” manşetiyle yayımlanmış; alt manşette yalnızca “Menderes’in Sıhhati Dün Akşam Düzeldi” bilgisine yer verilmiştir (“Zorlu ve Polatkan idam edildi”, 1961). Son infazın ertesi günü Milliyet “MENDERES İDAM EDİLDİ” (“Menderes idam edildi”, 1961), Cumhuriyet “Menderes Hakkındaki Hüküm de İnfaz Edildi” (“Menderes hakkındaki hüküm”, 1961), Hürriyet “Menderes de idam edildi” (“Menderes de idam edildi”, 1961) manşetleriyle çıkmıştır. Yerel/ege basınından İzmir merkezli Yeni Asır ise 16 Eylül 1961 nüshasında “Celal Bayar ve Adnan Menderes Dahil 15 Kişi İdama Mahkûm Oldu” başlığını kullanmıştır (“Celal Bayar ve Adnan Menderes dahil”, 1961). Haftalık basının aynası Akis dergisi, 18 ve 25 Eylül 1961 sayılarında infaz fotoğraflarını yayımlayarak bunları “son derece soğuk, ürpertici” biçiminde nitelemiştir (Akis, 1961, 1961). Buna mukabil köşe yazısı düzeyinde eleştirel sesler de mevcuttu; Falih Rıfkı Atay’ın Dünya’daki yazı dizisi, yargılama sürecini sürekli takip eden ve dönemin siyasi kırılmasını yorumlayan başlıca köşe metinleri arasında yer almıştır (Atay, 1961, 1961; Şirin, 2019).

Sonuç olarak 15–17 Eylül 1961 üçlüsü, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde sivil siyasetçilere karşı infaz edilen ilk ve son ölüm cezaları olma niteliğini taşımakta; süreç, olağanüstü mahkeme modelinin ve darbe sonrası basın ikliminin ortak ürünü olarak okunmalıdır (Gökçen & Ünal, 2022; Atlı, 2020). Yargılamaların biçimsel olarak bir kanuna dayanmakla birlikte, o kanunun kendisinin yürürlükteki anayasal güvencelerle çelişecek şekilde tertip edilmiş olması, ceza hukuku literatüründe sürecin en temel eleştiri eksenini oluşturmaktadır (Gökçen & Ünal, 2022; Kaya, 2023). Dönemin ulusal basınının manşetleri ise olayın birincil tanığı olmanın ötesinde, resmî yayın hattının taşıyıcılığını belgeleyen ikincil bir yayın politikası verisi olarak değerlendirilmelidir (Çelik, t.y.; Şirin, 2019).

 Kaynakça:

Arşiv ve Meclis Tutanakları

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1960). Yassıada Yüksek Adalet Divanı tutanakları: Anayasayı ihlal davası (Esas no: 1960/1). TBMM Yayınları.

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1960). Yassıada Yüksek Adalet Divanı tutanakları: Başbakanlık örtülü ödeneğinin, özel ihtiyaçların karşılanması suretiyle zimmete geçirilmesi (Esas no: 1960/21). TBMM Yayınları.

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1961). Yassıada Yüksek Adalet Divanı tutanakları: İstimlak yolsuzluğu davası (Esas no: 1961/8) TBMM Yayınları.

Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi (BCA). (Erişim: 16 Eylül 2026).

Kitaplar

Koçak, C. (t.y.). Birinci Milli Birlik Komitesi (27 Mayıs 1960–13 Kasım 1960): Toplantı zabıtları ışığında 27 Mayıs 1960 darbesi dosyası. Timaş Tarih.

Toker, M. (1990). Demokrasimizin İsmet Paşalı yılları: Yarı silahlı, yarı külahlı bir ara rejim 1960–1961 (Genişletilmiş 2. Basım). Bilgi Yayınevi.

Makaleler

Atlı, C. (2020). İngiliz arşiv belgeleri ışığında Başbakan Adnan Menderes ve kabine üyelerinin yargılama süreci. Karatekin Tarihi Araştırmaları Dergisi.

Çelik, F. (t.y.). 27 Mayıs 1960 askerî darbesi sonrası Millî Birlik Komitesi ve propaganda çalışmaları. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.

Dokuyan, S., & Yüksel, B. (2020). Adnan Menderes’i idama götüren süreç ve idamı. Journal of Universal History Studies, 3, 15–42.

Gökçen, A., & Ünal, E. (2022). 27 Mayıs 1960 tarihinde yürürlükte olan ceza mevzuatımız ve evrensel hukuk bağlamında Yassıada yargılamaları. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 28(1).

Şirin, F. S. (2019). Türk siyasetinde bir kırılma noktası: Falih Rıfkı Atay yazınında Yassıada duruşmaları. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı.

Topçu, İ., & Topçu, S. A. (2018). Yassıada’dan İmralı’ya Fatin Rüştü Zorlu. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22 (Özel sayı), 1829–1844.

Yıldırmaz, S. (2025). 27 Mayıs Darbesi sonrası Türkiye’de yeni rejimin oluşturulması: Yassıada mahkemeleri ve anayasal siyaset. Mülkiye Dergisi, 49 (Özel sayı).

Tezler

Kaya, M. (2023). Yassıada yargılamalarının adil yargılanma hakkı bağlamında değerlendirilmesi [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi]. İstanbul Üniversitesi.

 Dönem Basını — Ulusal Gazeteler

“M.B.K. 3 idamı tasdik etti; Bayar, Koraltan, Erozan’ın cezaları müebbet hapse çevrildi”. (1961, 16 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.

“Menderes hakkındaki hüküm de infaz edildi”. (1961, 18 Eylül). Cumhuriyet, s. 1.

“Karar Günü”. (1961, 15 Eylül). Milliyet, s. 1.

“Komite 12 idamı hapse çevirdi”. (1961, 16 Eylül). Milliyet, s. 1. (Gaste Arşivi,

“Zorlu ve Polatkan idam edildi; Menderes’in sıhhati dün akşam düzeldi”. (1961, 17 Eylül). Milliyet [Pazar nüshası, “Milliyet Halk Gazetesi”], s. 1.

“Menderes idam edildi”. (1961a, 18 Eylül). *Milliyet*, s. 1.

“Menderes idam edildi”. (1961b, 18 Eylül). Yeni Sabah, s. 1.

“Yassıada’da Karar Günü”. (1961, 15 Eylül). Hürriyet, s. 1.

“Üç kişi idam edildi”. (1961, 16 Eylül). Hürriyet, s. 1. 

“Menderes de idam edildi”. (1961, 18 Eylül). Hürriyet, s. 1.

“Asıldı”. (1961, 17 Eylül). Akşam, s. 1.

“15 idam cezası verildi”. (1961, 16 Eylül). Son Havadis, s. 1.

“H. Polatkan ve Zorlu idam edildi”. (1961, 17 Eylül). Son Havadis, s. 1.

“Tarihi Yassıada kararları açıklandı: 15 idam, 31 müebbet, 123 beraat”. (1961, 16 Eylül). Ulus, s. 1.

“Celal Bayar ve Adnan Menderes dahil 15 kişi idama mahkûm oldu”. (1961, 16 Eylül). Yeni Asır, s. 1. (Nüsha kaydı:

Dergi ve Köşe Yazıları

Atay, F. R. (1961a, 24 Ocak). Köyde Menderes masalları. Dünya.

Atay, F. R. (1961b, 29 Eylül). Beliren alametlere göre. Dünya.